Plastik osepong’o gik moko duto e ngima marwa-chakre e okombe mag pi ma wagoyo e odhiambo nyaka e kontena mar chiemo mar odhiambo ma watero oko nyaka e gik ma watiyogo e ng’ado lak otieno. Gima yot, ma nyalo dak kuom kinde malach, kendo ma ok oting’o pesa mang’eny oseloko ngima dhano kuom nyalo mare mar bedo gi plastik ma ng’ato ok nyal ng’eyo. Kata kamano, bang’ lokruok ma kamano mar ng’iyo gik moko, kido ariyo mag plastik osebedo maler ahinya: en teko ma kelo dongruok e kind oganda kendo en bende en pek ma kelo pek e piny mangima e wi gik ma dongo e piny.
I. Nyiedho kod Dongruok mar Plastik: Loch mar Gik Motigo
E higa mar 1907, ja Belgium-jalony mar kemikol ma ja Amerka miluongo ni Leo Baekeland noloso plastik mokuongo molosi chuth. E higini mia achiel ma ne luwo, ne owuok plastik mang’eny, moriwo nyaka plastik ma nigi ng’injo (PE), plastik ma ng’injo (PP), kod plastik ma nigi ng’injo (PET), kendo plastik ka plastik ne otim maber mondo owinjore gi dwaro moro. Kuom ranyisi, PET, ma ne nigi ler maduong’ kendo ma ne ok nyal kethore, ne obedo gima ji ohero ahinya e chumbe mag madho; to polietilen, ma ne nigi nyalo mar lokore kendo ma ne ok odonjo e pi, ne obedo gik ma ne itiyogo kuonde duto e gik ma itiyogo pile ka pile, chakre e plastik nyaka e gik ma iketo e plastik.
Kuong’ruok mar plastik en nikech ber adek madongo: nengo mapiny (nikech nyalo maduong’ mar loso gik ma wuok kuom petroli), pek mayot (tiyo gi teko mar tero en mana achiel kuom apar mar chuma), kod nyalo mar geng’o ng’injo (ma geng’o asidi, alkali, kod ng’ich). Gik ma kamago osemiyo onyalo kawo kar gik ma ne itiyogo chon mapiyo. Kapok higni mag 1950 ochopo, 90% mag kontena ma ne itiyogo e piny mangima ne tiyo kod glas kata chuma, to sani, kontena ma itiyogo gi plastik okalo 40%.
II. "Jokony mag piny mangima" ma opong'o ngima mar pile ka pile
Joma ndalogi geno plastik kuom gik moko duto ma gitimo:
•Thieth: Sirinji ma itiyogo achiel kachiel, tipo mag IV, mask, kod gik mamoko geno kuom bedo ma plastik ok nyal yudo nyathi kendo bedo gi arita, ma dwoko piny ahinya nyalo mar yudo tuoche mag ng’ato;
•Gik mag elektronik: Gik ma iketo e simu mag lwedo, kibod mag kompyuta, kod gik ma geng’o waya mag stima, duto olosi gi plastik mag injinia (kaka ABS), ma riwo teko kod gik ma geng’o stima;
•Ot: Chakre gik ma nyithindo tiyogo nyaka e gik ma itiyogo e ot, plastik yudo gik ma ng’ato nyalo ng’iyogo gik ma ng’ato nyalo ng’iyogo kendo ginyalo geng’o ng’ich kendo ginyalo geng’o yien moloyo yien;
•Tiyo gi puoth: Teknoloji mar keto lum e piny geno kuom filim mar polietilen mondo ogeng’ piny kendo ogeng’ ng’ich, ma medo ng’injo mar cham gi 30%.
Kata ma ng’ato nyalo ng’eyo maber en kaka itiyo gi “plastik matindo” -plastik ma ok chop milimita 5 e diamita omedi e lak mar lak kod gik ma lwoko wang’ kaka gik ma ng’ato nyalo ng’adogo lak, kata itiyogo e loso gik ma nigi teko ma malo (kaka teknoloji ma ng’ato nyalo ng’adogo lak), ma ng’ato nyalo ng’adogo lak.
III. Nengo mar alwora ma ok nyal weyo
Kata kamano, kaka plastik siko ka nitie (ma kawo higni mia achiel mondo okethre e yo ma ok owinjore) kelo gik ma kelo pek mang’eny. Kaluwore gi kwan, madirom tan milion 400 mag plastik iloso e piny mangima higa ka higa, kendo kuomgi, 9% kende ema itiyogo kendo, kendo thothgi giko e kar bolo yugi kata e nam chumbi. “Chula mar yugi” ma nitie e nam Pasifik sani duong’ moloyo piny Faransa nyadidek, kendo le mag nam mokalo milion achiel tho higa ka higa nikech ng’ado plastik. Gima nyalo kelo hinyruok mang’eny en ketho piny ma nigi plastik matindo -jo sayans osefwenyo ni nitie gik ma nyalo ketho piny e remo mar dhano, e ich, kendo kata e chak mar min, kata obedo ni gik ma nyalo ketho piny kuom kinde malach pod ni e bwo nonro.
Mondo ogeng’ chandruokni, pinje osekawo okang’: EU oseketo chik ma geng’o tiyo kod gige mesa mag plastik ma itiyogo achiel kachiel, piny China oseketo chik ma oselok mar “geng’o plastik” mare (ma geng’o plastik ma ok nyal kethore nyaka higa mar 2025), kendo kompanyi osemedo loso gik ma itiyogo gi plastik ma nigi gik ma nyalo ketho piny. gik ma nyalo kethore (kaka PBAT). Joma ng’iewo gikmoko bende nyalo chiwo kony kuom tiyo kendo gi bag mag nyiewo gikmoko, yiero gik ma ok oketgi e paket, kendo ng’ado kendo tiyo maber gi chumbe mag PET.
Giko: Manyo Yo ma Owinjore
Plastik owuon ok en richo kuom nyuol; gima duong’ en kaka itiyo gi ngimane. Kata obedo ni wamor gi gik ma okelo, nyaka bende wadhi machiegni gi yiero moro amora ma japur timo gi ting’-bang’ duto, rito kinde mabiro mar piny chakore gi rito maber gimoro amora ma olosi gi plastik. Kaka jogo ma rito alwora wacho ni, "Ok wan gi piny kaka mwandu, ne wayudo piny kuom nyithindwa." Kuong’o plastik e kitgi kaka "gige tich" kar bedo gi ting’ kuom oganda nyalo bedo tich ma jodongo magwa nyaka rie.
